كه زمام جامعه در دست كسانى بود كه جز به شكم و شهوت نمىانديشيدند . 3 - افول غيرت دينى غيرت يعنى دفاع از محبوب در برابر متجاوز . دو جلوه برجسته غيرت عبارت است از غيرت ناموسى كه خصيصهء انسانيت انسان است ، و غيرت دينى كه نشانهء دين‌دارى فرد غيرتمند و بدين معنا است كه انسان ، دين را محبوب خويش بداند و مدافع دستورات و ارزش‌هاى آن ، در مقابل تعرض دشمنان دين باشد . قرآن ، برترين امتياز امت اسلامى را زنده بودن و شكوفايى روحيّهء غيرت دينى دانسته كه در آيينهء « امر به معروف و نهى از منكر » » تجلى پيدا كرده است . « 1 » نفرت از منكر و كوشش در جهت بازداشتن ديگران از ارتكاب آن و برآشفتن عليه رواج دهندگان منكرات در جامعه از عالىترين مرتبه غيرت دينى است . نقطهء مقابل اين خصيصه ممتاز امت اسلامى ، « تساهل و تسامح » در دين و معامله بر سر اصول و فروع آن است كه بىتفاوتى در برابر منكرات و سكوت در مقابل گسترش دهندگان بىدينى در جامعه از جلوه‌هاى برجستهء آن بشمار مىرود . حاكمانى كه پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله بر سرنوشت جامعه اسلامى مسلط شدند ، جز امامان معصوم ، هيچ يك پايبند به اجراى دقيق احكام اسلام نبودند ، چون آنچه كه براى آنان مهم و اصل بود مصالح حكومتى و منافع حزبى بود نه اسلام و احكام آن . و از آنجا كه اسلام با اصل حكومت آنان در تضاد بود ، آنان ناچار بودند براى حفظ كيان حكومت ، از اسلام چشم بپوشند و اصل تساهل و تسامح و معامله‌گرى بر سر دين و كوتاه آمدن بر سر اصول و فروع آن را مبناى سياسى خود قرار دهند . اين سياست به تدريج به بدنه جامعه و توده مردم سرايت كرد ، بگونه‌اى كه افراد در برابر منكرات و ترويج كنندگان آن در جامعه نه تنها واكنش نشان نمىدادند كه سعى مىكردند خود را همسوى هيأت حاكمه نشان دهند . گسترش اين روحيه در جامعه پيامدهاى شومى داشت كه پيدايش حادثه دلخراش عاشورا از بارزترين نمونه آن است .

--> ( 1 ) - آل عمران ، آيه 110 . « كُنْتُمْ خَيْرَ امَّةٍ اخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ . »